Parafia pw. Wniebowzięcia NMP w Środzie Wlkp.

Kolegiata._001
Fot. Zbiory własne.

 

Źródło: Szematyzm historyczny ustrojów parafjalnych dzisiejszej Archidiecezji Poznańskiej Poznań 1935
Autor: ks. kanonik Stanisław D. Kozierowski

Zachowano oryginalną pisownię.

ŚRODA m. u ujścia Źrenicy do Moskawy, czoło ziemi Średzkiej r. 1228 (autora Nazwy g. i os. z. Średz, str. 5 i n.), miasto niegdyś królewskie i starostwo, do którego należały Trzebisławki, Sabaszczewo, Płowce, dziś Pławce, od Tatarów nazwane, Zielniki, Źrenica, Rumiejki Kość, i Ulejno, później Zielniki i Ruszkowo posiadało miasto. Nazwa jest pewnie tego typu co osad Wtorek, Piątek, Sobota t. j. od dni targowych nazwano miejscowości. Kościół par. założyli i uposażyli królowie w XI—XII w., za czem przemawia rozległość parafji (w XVII w. było 16 osad) oraz znaczne uposażenie wsią, zwaną r. 1281 (KDW L 500) Komornicze, dzisiejszą Topolą, której areał wynosi 148.90 ha, Proboszczem był Mikołaj przed r. 1276 (1. c, I. 450), tytuł kościoła r. 1281 (L c. I, 500) N. Marja P., dziś jej Wniebowzięcie, R, 1344 (1. c. II, 1231) biskup pozn. Jan instytuował kanonika pozn. i proboszcza średzkiego Jakóba na probostwo krerowskie pod warunkiem, że wikary wieczysty Przybygniew pobierać będzie dalej dziesięcinę z. 5 łanów w Środzie, przez biskupa kościołowi krerowskiemu przeznaczoną. Było tych kanoników i proboszczów śr. dwóch, jeden występuje r. 1299 (1. a II. 824), drugi po r. 1325 (1. c. II, 1059), Kustosz gnieźn. a prob. średzki Tomasz, r. 1369—75 (KP IV, 94, 535) ofiarował kościołowi kielich. Większą pamiątkę zostawił po sobie kanon, pozn. i prob. miejsc. Bartłomiej r. 1419—23 (KDW V. 27ó—474), Już r. 1419 (1, c, V, 276) nabył jedną grzywnę od 10 grz. na domu Pachoły przy ul. Tkackiej obok muru, następnie pościągał dawniejsze fundusze kośc., dodał nowe i postarał się r. 1422 u króla Władysława Jagiełły o pozwolenie na założenie kolegjaty, o czem król arcybiskupa gnieźn. i biskupa pozn. uwiado­mił. Mieli kanonicy codzień śpiewać godzinki de Domina a w dni świąteczne de die wraz z rektorem szkoły i jego uczniami, reszta dochodów miała iść na utrzymanie proboszczów. Zatwierdzenie nastąpiło r. 1423 przez oficjała Mikołaja z Kik, Prawdopodo­bnie, wówczas prob. Bartłomiej ok. r. 1423 wzniósł mur., późnogotycki kościół, dzisiejszą środkową nawę, szeroką 11.50 m., i prezbiterjum. Następnie dodał ks. Bartłomiej nabyty przez sie­bie czynsz ze 300 grz. a król zgodził się na przyłączenie ko­ścioła par. w Murzynowie do kolegjaty. Niedługo potem zakoń­czył ten proboszcz czynne swoje życie, a następca jego doktor dekretów i podkanclerzy Władysław z Oporowa z rodu Sulimów r. 1428 (KDW V, 465, 474) uzyskał u biskupa pozn. Stanisława Ciołka zatwierdzenie Wszystkich nadań na rzecz kolegjaty. Tenże Władysław na prośbę dziekana kolegjaty Jana Pacierza dał r. 1428 tyle ziemi ze swej posiadłości, aby każdy z jej kano­ników miał miejsce do wybudowania sobie domu i zabudowań, grunt przylegał do jego dworu i cmentarza. Kolegjata składała się z proboszcza, dziekana, kustosza i 7 kanoników. R. 1510 (LBŁ f, 111) wymieniono tu cały szereg altaryj jak Matki B., św. Katarzyny, Barbary, Wszystkich Świętych, było ich razem kilkanaście. Na przełęczy XV—XVI w. przerwano mury nawy, dobudowano dwie boczne i wszystkie trzy przykryto sklepie­niami gwiaździstemi, środkowa jest 5 m. wyższa niż boczne, (podwyższono też wówczas wieżę. Z późnego gotyku pochodzą łuki trjumfalny z Chrystusem na krzyżu z N. M. P., św. Janem i M. Magdaleną, stale w prezbiterjum z nazwiskiem i herbem biskupa pozn. Jana Lubrańskiego (r. 1498—1520), rzeźby ka­mienne Boga Ojca, Ducha św, i Ostatniej Wieczerzy, kamień grobowy wojewody sieradzkiego Ambrożego Pampowskiego (f r. 1510). W stylu późnorenesansowyjm przybudował r. 1602 (Ł L 316) wojewoda pozn. Hieronim Gostomski ośmioboczną kaplicę z kopułą zw. Gostomskich, zamkniętą renesansowymi drzwiami z bronzu, w której się znajduje drew. późnorenesansowy ołtarz pod wezw. św. Trójcy, N. M. P. i św. Hieronima, za­pisał jej uposażenie na Piotrowie i Daszewicach a prawo pre­zenty oddał Jezuitom pozn. Znajdują się w kaplicy nagrobki Anny z Ostrorogów Sieniawskiej (+ r. 1584), żony jego Urszuli (f r. 1598), młodego Zygm. Stadnickiego z tych czasów i ostat­niego z Pampowskich Ambrożego (f r. 1571). Również Pampowscy wznieśli na pocz. XVI w. kaplicę, przyozdobili ją Grzymułtowscy, stąd nosiła miano Grzymułtowskich, była pod wezw. św. M. Magdaleny a jej kolatorem był magistrat. W rzucie po­ziomym (K III, 281) nie podana. Przed r. 1775 był probosz­czem kanonik pozn. Jan Korybut Wiśniowiecki, Staraniem obec­nego prob. Miecz. Meissnera odnowiono wielkim nakładem dom B. Księgi kościelne zaczynają się od r. 1698. Patronat należy do majętności winnogórskiej.

 – Nie istnieje kościół pod wezw. św. Krzyża, poklasztorny, niegdyś Dominikan, którym założył klasztor za zgodą króla Wła­dysława Jagiełły w latach 1418—20 członek ich zakonu biskup chełmski Jan z Opatowic, przeor średzki Mikołaj wspomniany r. 1418 (TPy. IV. f. 64 v.), r, 1419 (AKP) dominikanin Mikołaj z Śr. zapisany. Klasztor stał w pobliżu murów miejskich. Pru­sacy oddali dom B. po zamknięciu klasztoru protestantom, którzy na tem miejscu wznieśli sobie r. 1880—81 zbór.

— Nie istnieje kościół szpitalny pod wezw. św. Ducha za bramą poznańską, rzekomo założony r. 1350 (Ł I. 317), istniał już r. 1424—31, w XVII w. pogorzał 3 razy, ok. r. 1700 (Ł I. 317) postawił magi­strat nowy drew, przybytek, pokrył go dachówką, niewiadomo jak długo stał, Szpital uposażony był 8 kwartami roli, łąkami, ogrodami i zapisami pieniędzy, z których najdawniejszy pocho­dził z r. 1599. Nominalnie istnieje prebenda św. Ducha do dziś.

Kościół pod wezw. Wszystkich Świętych na przedmieściu Góreckiem, założony r. 1600, uposażony r. 1601, konsekrowany r. 1658 przez biskupa W. Tolibowskiego, zagrażał r. 1690 upad­kiem, później nie wspomniany. Kolatorem był magistrat.

Ko­ściół pod wezw. N. Poczęcia N. M. P.  i św. Idziego za murami na przedmieściu Pyzdrskiem postawiono r. 1607 (Ł I. 318), ka­nonicznie wzniósł go biskup And. Opaliński, konsekrował r. 1672 sufr. Kurski, Dom ten B., którego nawa była z drzewa a prezbi­terjum z cegły, uposażony 2 1/2 kwartami roli i pieniędzmi, był pod zarządem dziekana kolegjaty, który raz w tydzień odprawiał w niem nabożeństwo za dobrodziejów. Kiedy upadł niewiadomo.

— Wreszcie drew. kościół pod wezw. św. Sebastjana przy dro­dze Gnieźnieńskiej, wzniesiony ok. r. 1610, mający najdawniej­sze uposażenie z r. 1618, konsekrowany r. 1639 przez bisk. And. Szołdrskiego. Pogorzał podczas wojny szwedzkiej na pocz. XVIII w., odbudowany z drzewa przez kapitułę kolegjaty r. 1715, nie przetrwał w późniejsze czasy.

Co się tyczy starego rycerstwa w parafji, Awdańce dziedzi­czyli w Ździechowicach, tamże Celmowie, Leszczyce w Babinie, Bojnicach, Słupi i Żabikowie, Sokole w Jarosławcu i Zabłociu, Sulimowie w Strzeszkach, Świnkowie w Babinie, Wczelowie w Czartkach i Zarembowie przed r. 1306 w Pętkowie, Włostowo należało do kapituły gnieźn. r. 1357 (KDW III. 1354), czy od początku? Dawne nazwy są n.p. u Śr. Brody, Darnowo i Darnowiec, Koszela, Lisiejamy u Topoli, u Jarosławca Grodzisko, Żalki, u Słupi pole Popówka r. 1591, czy tu był kościół par. czy posiadłość proboszcza średzkiego?, u Pętkowa Bielawy, u Źrenicy Meszne, Ojrzawa, Olszówka, Stawiska, u Włostowa Bielawka, Dębowa G., u Strzeszek Moczydła, Mokry las, Olszowe, Wilcza, u Czartek Brzozowiec, Konarzewo, Lipowa, Pasieka.

 Źródło: WBC, „Krótki opis historyczny kościołów parochialnych, kościółków, kaplic, klasztorów, szkółek parochialnych, szpitali i innych zakładów dobroczynnych” autor Józef Łukaszewicz.

Zachowano oryginalną pisownię.

Kościół parochialny w Środzie.

 „Kto i kiedy kościół parochialny w mieście Środzie, starostwie bez grodu, sławnem swojemi sejmikami wielkopolskiemi, założył, nie wiadomo.Należy on jednakże do najdawniejszych w daszej dyecezyi poznańskiej.  Pierwsza o nim wzmianka jest w przywileju Bolesława książęcia wielkopolskiego, którym książę ten w roku 1276 nadaje wieś Trupcin Mikołajowi, plebanowi w Środzie. – Pierwotny kościół parochialny w Środzie był zapewne stawiany z drzewa. W roku dopiero 1423 wzniósł go z palonej cegły Mikołaj de Kiki, officyał poznański i pleban miejscowy i nową tę świątynię podniósł do rzędu kolegiat, ustanowiwszy przy niej proboszcza, kustosza, dziekana i sześciu kanoników. Erekcyę tę jego nowej kolegiaty potwierdził biskup poznański, Stanisław Ciołek, dnia 20. Listopada 1428 roku. -Kościół średzki jest pod tytułem Wniebowzięcia N. Maryi Panny. Proboszcza przy nim mianował niegdyś król, jako w mieście starościńskim, prawo zaś kolacyi prelatur i kanonikatów służyło rodzinom, które się do uposażenia tych beneficiów przyłożyły. Czy kościół średzki podlegał w ciągu kilku wieków jakim klęskom, a następnie jakim naprawom i zmianom, nie wiadomo mi, bo o tem milczą wizyty kościelne. Znajdowały się w nim bractwa: 1. literackie, 2. miłosierdzia, 3. ś. Anny, zaprowadzone 1640 r. i 4. szkaplerza, 1663 r.  Do kościoła tego przybudowali Pampowscy na początku 16. wieku kaplicę, a Grzymultowscy przyozdobili ją i ztąd zwaną była kaplicą Grzymultowskich. Była pod tytułem ś. Maryi Magdaleny, a prawo kolacyi należało do magistratu średzkiego. Drugą kaplicę przybudował w roku 1602 Hieronim Gostomski, wojewoda poznański, pod tytułem N. Trojcy, N. Panny Maryi i ś. Hieronima, umieściwszy uposażenie jej na dobrach Piotrowo i Daszewice, i oddawszy prawo kolacyj tej kaplicy Jezuitom poznańskim. Kaplica Gostomskich jest miedzą pokryta, prowadzą do niej z kościoła piękne podwoje spiżowe, które Krzysztof  Oldendorf w Gdańsku 1598 r. ulał. Znajdują się w niej nagrobki, o których niżej będzie.
Kościół parochialny w Środzie zawiera w sobie następujące pomniki z przeszłości:
1. Ławkę z 15. wieku.  2.Słup przeciągniony przez środek kościoła, z napisem trudnem dziś do przeczytania z przyczyn zatarcia liter, jest atoli równoczesnym kościołowi, tj. z roku 1423.  3.Nagrobek z piaskowego kamienia, poświęcony pamiątce Ambrożego Pampowskiego, wojewody sieradzkiego, zmarłego 1510 r. Jest on po prawej stronie wielkiego ołtarza, wyobraża rycerza w zbroi w naturalnej wielkości. Napis z niego zdiął Starowolski i umieścił w swoich monumentach Sarmatarum; wierszy jednakże które jeszcze za czasów Starowolskiego na tym nagrobku były, dziś już nie ma.  4.Nagrobek piękny z czerwonego marmuru poświęcony pamiątce  żony Hieronima Gostomskiego, wojewody poznańskiego, w kaplicy Gostomskich, z następującym napisem:  »Illustrissimae Ursulae Sieniava Gostomska Palatinae Posnaniensis Procopii Sieniavii in Ungaria Joan. Regis Exercituum supremi quondam Ducis Filiae et Nicolai Regni Poloniae Exercituum Ducis pronepoti, ex Anna ab Ostrorog natae, Catholicae religionis amanti, piae et sui observantissimae uxori Illus. Gostomski Palatinus Posnaniensis, Valcen. Gombinen. Sredens. etc. primum dein Sandomirien. Capitaneus in perpetuam memoriam et amoris conjugalis testimonium, in guo annos 21 vixere hoc monumentum posuit. Vixit annos 46. Obiit in Strzelce d. 13. maji An. Dni 1589.«  5.Nagrobek w kaplicy Gostomskich Ambrożego Pampowskiego zmarłego w 1571 r. z takim napisem : » Generosus Dnus Ambrosius Pampowski ultimus hujus familiae hares in Poniecz, Tenutarius Sredensis. Obiit Poznaniae 1571. aetatis 26. 12. Septem.« Dwa ostatnie nagrobki opuścił Starowolski w przytoczonym wyżej dziele. – Księgi kościelne zaczynają się tu dopiero od roku 1698. Dawniejsze zaginęły.
Prócz kościoła parochialnego były niegdyś w Środzie jeszcze następujące kościoły:

1. Kościół ś. Ducha. Kto i kiegy go założył, nie wiadomo. Początki jego sięgały podobno 1350 roku. Stał na bramą poznańską i był drewniany. Ztąd też podlegał częstym zniszczeniom przez pożary. Spaliwszy się na schyłku 16. wieku. odbudowany został znowu na nowo, także z drzewa, około 1600, a poświęcony 1602 roku przez Jakoba Brzeznickiego, sufragana poznańskiego. Spalony podczas wojny szwedzkiej za panowania Jana Kazimierza, wystawiony został znowu przez ekonomów kościoła i magistrat średzki, do którego prawo kolacyi tego kościółka należało. Ale i ta budowa pogorzała w sam dzień Wniebowstąpienia Pańskiego 1697 roku. Nareszcie magistrat średzki chcąc się od tak częstych pożarów kościoła ś. Ducha zabezpieczyć, wystawiony około 1700 r. nowy, także z drewna, pokrył dachówką.

2. Kościół WW. SS. Stał na przedmieściu, zwanem Goreckie, założonym został r 1600, uposażony r. 1601, a poświęcony dnia    23. Czerwca 1658 r.  przez Wojciecha Tholibowskiego, biskupa poznańskiego. Był cały z drzewa i w czasie wizyty Zalaszowskiego roku 1696 zagrażał już upadkiem, (antiguitate consumpta ecclesia -mówi o nim ta wizyta.) Prawo kolacyi tego kościółka należało do magistratu średzkiego.

3. Kościół ś. Idziego. Wizyta Zalaszowskiego z roku 1696 tak go opisuje: »Udaliśmy się także do kościoła, czyli kaplicy ś. Idziego opata, za murami miasta Środy, na przedmieściu Pyzdrskim stojącego, i tenże kościół znależliśmy w mniejszym chorze (in minori choro) wraz z sufitem, murowanym, w większym zaś chórze z drzewa. Kościół ten jest pod tytułem Niepokalanego Poczęcia N. Maryi Panny i ś. Idziego opata i wyznawcy. Poświęcony przez Przewielebnego niegdy Macieja Maryana Kurskiego, biskupa enneńskiego, sufragana poznańskiego, dnia 15. września 1672 roku.« Kościół ś. Idziego założony został 1607. ¹) Zarząd jego należał do dziekana kolegiaty, który raz w tydzień obowiązany był odprawiać w nim nabożeństwo za dobrodziejów. Uposażeniem jego były 2½ kwarty roli i różne sumki. Prawo kolacyi służyło magistratowi średzkiemu.

4. Kościół ś. Sebestyana. Za miastem ku drodze prowadzącej do Gniezna, stał niegdyś kościółek ś. Sebestyana, założony zapewne około 1610 r. bo najdawniejsze uposażenie jego było z roku 1618. Kościółek ten opisuje wizyta Zalaszewskiego z r. 1696 w ten sposób: » Za miastem ku drodze publicznej do Gniezna prowadzącej, stoi kościół, czyli kaplica drewniana pod tytułem ś. Sebestyana, męczennika, poświęcona przez Najprzewielebniejszego niegdy Andrzeja Szółdrskiego, biskupa poznańskiego 1639 roku, dnia 1. Lipca. «Kościół ś. Sebestyana pogorzał na początku 18. wieku, w czasie wojny szwedzkiej. Odbudowała go na nowo w r. 1715 z drzewa kapituła kolegiaty średzkiej.

5. Kościół i klasztór księży Dominikanów.  tutaj czytaj dalszy opis.

Szkoła. W czasie wizyty Strzałkowskiego r. 1639 był wprawdzie w Środzie dom szkólny, ale bez rektora szkoły i kantora. Wpomniona przeto wizyta zaleca: » Wielebny Proboszcz objąwszy probostwo napomni po bratersku Wielebną kapitułę, aby kościołowi temu obmyśliła rektora szkoły i kantora i wyznaczyła im, jako jest do tego obowiązaną, przyzwoitą pensyę.« Przeciwnie podczas wizyty Tholibowskiego w roku 1661 znajdował się tu bakalarz, ale domu szkólnego nie było. »Szkoła –  mówi wspomniona wizyta – doszczętnie przez Szwedów zniszczona. Kapituła jednakże utrzymuje nauczyciela i płaci mu co kwartał po dziewięć złotych.« W czasie wizyty Zalaszewskiego z roku 1696 ani szkoły, ani nauczyciela w Środzie nie było. Wizyta bowiem ta zaleca: » Przewielebny proboszcz wraz z swoja kapitułą ma mieć pilne staranie, aby magistrat własnym nakładem wybudował szkołę na dawnym placu, na cmentarzu kolegiaty przy murach miejskich znajdującym się i żeby obyczajem innych miast postarał się o bakalarza.« – W roku 1784 w czasie wizyty Rydzyńskiego znajdowała się znowu w Środzie szkoła i nauczyciel, którego już nie kapituła kolegiaty, ale magistrat opłacał.

Szpital. Przy kościele ś. Ducha był  szpital, który w czasie wizyty Strzałkowskiego r. 1639 utrzymywał 12 ubogich. Sam szpital i domy gospodarskie waliły się. Odbudowany na nowo po wizycie Strzałkowskiego, spalił się w r. 1696 z wszelkiemi zabudowaniami. Kiedy znowu odbudowany został, nie wiadomo, ale w czasie wizyty Libowicza w r. 1727 stał znowu. Uposażenie jego było 8 kwart roli, łąki, ogrody i małe sumki, z których najdawniejsza z roku 1599. W roku 1784 miał jednę wielką izbę ogrzaną i 8 komór. Utrzymywał 7 ubogich.” 

1) Erekcya jego przez Andrzeja Opalińskiego, biskupa poznań­skiego, dnia 3. Lipca 4609 roku zrobiona, znajduje się w archiwum konsystorskiem w Poznaniu.

 

Źródło: KPBC, „Dzieje wychowania i szkół w Polsce, Tom II i III,
Autor: Antoni Karbowiak.

 

Środa miała od dawien dawna kościół parafialny, była miastem osiadłem na wzorowem prawie niemieckim. Proboszcz parafii dr. dekretów, Mikołaj z Kiky, zwany Kiczka, postawił kościół murowany, który wyniósł, uposażywszy go należycie w latach od 1423.-1428., do rzędu kolegiaty ²). Rzecz jasna, że tu była przy kościele szkoła. Wiadomości o niej z tego okresu nie mamy. Przemawia silnie za jej istnieniem ten fakt, że 17 młodzieńców przyjechało w latach 1411.-1431. do Krakowa na studya ³).”

Środa miała szkołę parafialną w poprzednim okresie, miała ją i na początku XVI w. 4). W r. 1470 zaskarżył w konsystorzu Grzegorz, rektor szkoły średzkiej, księdza Mikołaja  kaznodzieję z Środy o to, że go w kościele publicznie zelżył, nazywając go idjotą, rybałtem, rozbójnikiem i całkiem złym człowiekiem 5).
Ze Środy przyjechało do Krakowa na studyja akademickie w tym okresie 15 uczniów 6).”


IMG_2361
Fot. Zbiory własne.

 

IMG_2363
Fot. Zbiory własne.
IMG_2373
Fot. Zbiory własne.
IMG_2350
Fot. Zbiory własne.

 

Księża spoczywający na cmentarzu parafialnym w Środzie Wlkp.

 

IMG_5245
Groby księży. Fot. zbiory własne.

 

IMG_7127
Grób ks. Jana Wesołwskiego. Fot. zbiory własne.
ks. Jan Wesolowski
Ks. Jan Wesołowski (*1846 +1892). Fot. zbiory własne.

 

IMG_9948
Epitafium na grobie ks. Jana Wesołowskiego. Fot. zbiory własne.

 

IMG_0482
Ks. Marceli Weychan (*1796 +1890). Fot. zbiory własne.
IMG_0492
Ks. Stefan Wullert (*1899 + 1934). Fot. zbiory własne.
IMG_0490
Ks. Franciszek Laurentowski (1887 +1926). Fot. zbiory własne.

 

 

IMG_0485
Ks. Jan Krajewski (*1900 +1990). Fot. zbiory własne.
IMG_0487
Ks. Aleksander Rozmiarek (*1910 +1980). Foto zbiory własne.

 

IMG_0484
Groby księży. Fot. zbiory własne.

 

 

IMG_7118
Ks. Jerzy Mizerski (* 1931 +1980). Fot. zbiory własne.
IMG_0489
Ks. Wojciech Raczkowski ( 1932 +2013). Fot. zbiory własne.
IMG_0488
Ks. Maurycy Marciniak (*1927 +2009). Fot. zbiory własne.
IMG_0004
Ks. Stefan Baraniak (*1934 +2004) Chrystusowiec. Fot. zbiory własne.

 

 


W kwaterze powstańców spoczywa
ks. Mieczysław Meissner (* 1877 +1938).

 

ks. Meissner
Ks. Mieczysław Meissner. Fot. zbiory własne.
IMG_0001
Fot. zbiory własne.
IMG_0002
Fot. zbiory własne.

 

W krypcie pod kaplicą Gostomskich w średzkiej kolegiacie spoczywa
ks. Ludwik Jażdżewski (*1838 +1911).

 

 

IMG_2434
Trumna ze zwłokami ks. Jażdżewskiego. Fot. zbiory własne.
ks. Ludwik Jazdzewski
Ks. Ludwik Jażdżewski (*1838 +1911) Fot. zbiory własne.

 

Dnia 23 stycznia 1911 r. (poniedziałek) zmarł w Berlinie ks. Ludwik Jażdżewski. Pogrzeb odbył się w Środzie dnia 28 stycznia (sobota) 1911 r. Notatka na rewersie zdjęcia po prawej stronie.

 


 


 


 

Copyrighted Image