Miasta i wioski w źródłach.

Środa, dawniej Srzoda, Szroda, Szrzoda, Srzeda, Szreda, urzęd. Schroda.

Źródło: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego …

okladkaDzieje. Najstarszą z istniejących dotąd w po­wiecie osadą jest Gdecz (przed r. 1038;; po­tem pojawiają się na widowni dziejowej: Ostrów na jeziorze Lednicy i Rybitwy r. 1136, Czerlejno, Kleszczewo i Koszuty 1170, Ko­strzyn około r. 1190, Glinka (Duchowna), Gór­ka (Kociałkowa), Jagodno, Ruszcza i Sanniki r. 1218, Polwica (Zaniemyślska) 1230, Środa 1231, Kapalica i Pobiedziska 1233, Jerzykowo 1235, Grodziszczko i Mączniki 1240, So­lec 1244, Winna Góra 1250, Gowarzewo 1253, Biskupice (Królewskie odn. Biskupie), Bożejewo, Siedlec i Wronczyn ,1256, Jezierce, Kępa, Krerowo, Opatówko, Smieciska i Wyszaków 1257, Górka (Targowa) 1258, Jerzyn i Murzynowo 1266, Górka (Mała) 1272, Urniszewo 1281, Witowo 1286, Kopaszyce 1288, Węglewo (?) 1289, Stęszewko i Tanibórz 1292, Jaszkowo i Luboniec 1294, Dębicz 1299, Góra 1302, Chocicza, Chudzice, Nietrzanów, Ołaczewo, Piątkowo Czarne i Rumiejki (Kościelne) 1305, Pętkowo i Uzarzewo 1306, Gułtowy 1311, Szewce 1316, Garby i Iwno 1319, Brodowo 1323, Brzezie, Czerlejnko i Wydzierzcwice 1338, Paczkowo i Szrapki 1339, Ko­walskie i Starczanowo 1340, Słupia 1348, Sarbinowo i Trzek 1349, Chłapowo r. 1352. Młyny stały już w r. 1258 na Głównej i w r. 1365 na Cybinie. Znikły: Mroczki, Mroczkowo, Ociosna, Polwica (Górecka), Przykuty, Rogowiec, Sławęcin, Sułowo, Szczytki i inne osady starożytne. Z nowszych osad nie wy­kazuje Spis gmin i okręgów z r. 1888: Czarny Bród, Dębowo, Górka Twardowa, Góry, Je­lonek, Kotłówka, Krzyżówka, Laski, Pieczyska, Piekło, Przylepa, Postułka, Snopki, Swiszułkowo, Szkudelny Młyn, Wołkowicz, Zjawieniec, które w znacznej części także pozni­kały.

Obok szlachty dziedzicznej posiadali różnemi czasy: biskup pozn. (kapituła): Bi­skupice Biskupie i Kapitulne, Czarnotki, Czer­lejnko, Czerlejno, Glinkę (Duchowną), Górę, Jankowo, Jankowski Młyn, Jerzykowo, Kleszczewo, Kocanowo (częściowo), Krerowo, Krzykosy, Mączniki, Mądre, Nadziejewo, Paczkowo, Pętkowo, ,Pięczkowo, Poświętne, Sarbi­nowo, Solec, Śródkę, Staniszowo, Stępocin, Stęszowko (wieś i holendry), Szewce, Tanibórz, Winną Górę, Witowo i Zjawieniec; ar­cybiskup gnieźn. (kapituła): Brzostek, Czerlejno, Górkę Mała, Gwiazdowo, Jezierce, Lu­brzę, Opatówko, Ostrów, Połażejewo, Przy­kuty, Rybitwy, Śmieciska i Wyszaków; bisk. wrocławski: Murzynowo (Kościelne); archid. pszczewski: Gdecz; klasztor lubiński: Garby i Krerowo; klasztor paradyski: Polwicę (Zaniemyślską); poznańscy Kawalerowie św. Ja­na Jerozolimskiego: Brzezie, Czerlejno, Klesz­czewo, Koszuty i Siedlec; benedyktynki po­znańskie: Borowo (młyn i karczmę), Jagodno, Prądno (wieś i holendry); franciszkanki po­znańskie: Gablin i część Szrapek; francisz­kanki gnieźnieńskie: Kostrzyn i Strumiany; jezuici poznańscy: Gowarzewo, Rusibórz, Sie­kierki i Wydzierzewice; probostwo kostrzyńskie: Libartowo; probostwo pobiedziskie: Wa­gowo; probostwo średzkie: Marcelin i Topolę; miasto Pobiedziska posiadało: Główienkę, Kaczynę i Kapalicę; miasto Środa: Ruszków, Urniszewo, Zielniki i Źrenicę. Starostwo pobiedziskie składały: Bociniec, Borówko, Bo­rowskie Holendry, Główna, Jerzyn (wieś i holendry), Kocanowo, Nadrożny Młyn, Pobie­dziska, Polska Wieś, Rybitwy (wieś i holen­dry) i Wójtowstwo; starostwo średzkie: Kle­szczewo, Murzynowo (Kościelne), Sabaszczewo, Środa, Trzebisławki i Źrenica; prócz tego istniały w powiecie królewszczyzny: Pławce, Podarzewo, Rumiejki (Kościelne) i Ulejno. Zabrane majątki, z obszarem 18,117 ha (4988 dwor. i 13,129 wiejs.), wcielił rząd do utwo­rzonej domeny swarzędzkiej. Miasta: Ko­strzyn, Pobiedziska i Środa okupiły samo­dzielność swoje przy regulacyi stosunków dziedzicznych. Żydom nie wolno było miesz­kać w Kostrzynie i Środzie. W granicach powiatu istniały 3 opola: Kostrzyn, Gdecz i Nietrzanów (Dzierzchnica ?); 3 kasztelanie: Ostrów (r. 1235—1399), Gdecz (1240—1400) i Kostrzyn (1352—1404) i dwa starostwa: pobiedziskie i średzkie.

Prawo niemieckie uzyskały Kostrzyn w r. 1251, Siedlec 1250, Pobiedziska 1258, Jerzyn i Jerzykowo 1200, Gdecz 1286, Kleszczewo 1292, Luboniec 1294, Góra 1302, Paczkowo 1329, Stęszcwko 1339, Górka Targowa 1343. Wagowo 1355, Czerlejno 1360, Stępocin r. 1364 i t. d. Najstarszem miastem jest Kostrzyn; po nim idą Pobiedziska i Środa; Zaniemyśl powstał do­piero w r. 1742 obok Niezamyśla, który w XIV w. także był miastem. Do tego ro­dzaju osad należą też: Górka Targowa czyli Milesna i Nekla. Pierwszą wzmiankę o tutej­szych kościołach znachodzimy u Długosza, który pod r. 1144 Piotrowi Duninowi przypi­suje założenie kościołów w Gdeczu i Tulcach. Według innych źródeł mają swe kościoły: Gdecz i Grodziszczko w r. 1240, Niezamyśl 1239, Wronczyn 1256, Kostrzyn 1257, Czerlejno 1268, Środa 1276, Solec 1302, Winnagóra 1305, Krerowo 1330, Pobiedziska 1331, Tulce 1363, Opatówko 1364, Uzarzewo 1391, Nietrzanów 1393, Kępa (1395—1618), Murzynowo 1398, Rumiejki 1399, Weglewo r. 1405, Kleszczewo 1439, Mączniki 1444, Kocanowo (1457—1580), Bagrowo, Górka Tar­gowa, Gułtowy, Iwno, Koszuty, Mądre, Ne­kla, Siedlec, Siekierki i Śmieciska przed r. 1510. Kaplice stoją w Klonach, Górce Tar­gowej i Uzarzewie.

Dekanat średzki, istniejący już w 1298 r., obejmował w 1873 r. 31,762 dusz, w parafiach: Bnin, Kórnik, Koszuty, Krerowo, Mączniki, Mądre, Nietrzanów, Rogalinek, Śmieciska. Solec, Spławie, Ś., Tulca, Zaniemyśl. Par. Środa miała 6273 dusz.

Stolica powiatu Środa wzniosła się, gdy w okolicy jej podupadały inne osady, z których Gdecz (Giecz) zajmował czwarte co do znaczenia miejsce w tworzącem się państwie polskiem; z ziemi gdeckiej wybrał Bolesław Chrobry 300 pancerników i 2000 łuczników. W r. 1038 zburzyli Czesi Gdecz i zabrali do niewoli mieszkańców, których osadzili na prawie polskiem; r. 1238 Henryk Brodaty zostawił synowi całą Wielkopolską, sięgającą do Warty i do grodu gdeckiego; r. 1240 odbył się w Mącznikach zjazd dostoj­ników, na którym znajdowali się Przemy­sław I, biskup poznański Boguchwał i inni; r. 1249 i 1253 przy podziałach Wielkopolski dostał się Gdecz Bolosławowi; r. 1277 bawił w Kleszczewie Bolesław, syn Władysława Odonicza. Najazd Krzyżaków w r. 1331 po­zostawił krwawe po sobie ślady; zburzono Gdecz, Murzynowo, Pobiedziska, Środę i Winnągórę; zagrożeni mieszkańcy okopawszy się na przestrzeni kilkumilowej od Kępy do Głu­szyny, zadali Krzyżakom straszną klęskę pod Polwicą. W r. 1383 d. 2 sierpnia rozpędził Bartosz z Odolanowa zebrane pod Winnągórą rycerstwo. W sierpniu r. 1419 król Włady­sław jadąc z Poznania do Środy, doznał od pioruna niebezpiecznej przygody. Na wypra­wę malborską dostawiły w r. 1458: Środa 20, Pobiedziska 15 i Górka Targowa 4 żołnierzy pieszych. W Solcu zmarli biskupi poznańscy: Boguchwał II i Wojciech Pałuka; w Winnejgórze r. 1818 generał Henryk Dąbrowski; w Górce Targowej r. 1823 gon. Amilkar Ko­siński; w styczniu 1845 r. Edward hr. Ra­czyński na wyspie Zaniemyślskiej wystrza­łem z moździerza odebrał sobie życie. Nasypy ziemne znajdują sio pod Chłapowem, w Gdeczu i Grodziszczku, pod Kępą i Neklą. Cmen­tarzyska z popielnicami odkopano w osadach: Biskupice Królewskie al. Biskupie, Dzierzchnica, Gdecz, Głębokie, Gwiazdowo, Humer, Jankowo, Januszewo, Jarosławiec, Jeziory, Iwno, Kijewo, Kleszczewo, Kostrzyn, Murzynowo Kościelne, Mystki, Nadziejewo, Nekla, Orzeszkowo, Pierzchno, Pigłowice. Pławce, Pobiedziska, Rumiejki, Rusiborz, Śmieciska, Solec, Starczanów, Sulęcin, Trzek, Ulejno, Uzarzewo, Węgierskie, Witowo, Włostów, Zaniemyśl, Zdziechowice i Zielniki.

Podanie o uwięzionej Ludgardzie żyje dotąd w okoli­cy Gdecza i Dzierzchnicy. Do czarnoksiężni­ka Twardowskiego wiąże się grobla Twardowa i diable sakiewki. Powiat średzki w odmiennych nieco granicach (ob. E. Calliera: Powiat pyzdrski w XVI w.) powstał w r. 1791, na mocy uchwały powziętej wskutek oderwania powiatu nakielskiego od woj. ka­liskiego. Po roku 1793 utworzono znów inny pow. średzki, którego jednę część wcielono do t. z. inspekcji pyzdrskiej, a drogą, z mia­stem Środą, do poznańskiej.”

„Środa, dawniej Srzoda, Szroda, Szrzoda, Srzeda, Szreda, urzęd. Schroda, miasto powia­towe w w. ks. poznańskiem, o 30 klm. na płd.-wschód od Poznania, przy drodze żel. pozn.-kluczborskiej, nad strugą spływającą do Maskawy. Leży pod 52° 14′ płn. szer., 34° 57′ wsch. dłg., wzn. 77 414 mt. npm.; ma 2 kościoły (katolicki i protestancki), synago­gę, szpital i klasztorek sióstr miłosierdzia, przyst. drogi żel., st. tel., urząd poczt. drugorzędny, miejską kasę oszczędności i polskie towarzystwo pożyczkowe i przemysłowe, to­warzystwa agronomiczne polskie i niemieckie, 3 lekarzy, weterynarza, aptekę, 3 rzecz­ników, komendę obrony krajowej 19 pułku i 4 jarmarki; jest siedzibą władz powiato­wych, 2 komisarzy obwodowych, sądu okrę­gowego i urzędu stanu cywilnego. Z miasta wychodzą drogi bite do Kostrzyna, Pozna­nia, Zaniemyśla, Nowegomiasta i Miłosławia. Niektóre studnie miejscowe zawierają części siarczane. W 1885 r. miasto ze stacyą drogi żel., cmentarzem żydowskim, Plantażem i cu­krownią tworzy okrąg miejski, mający 296 dm., 991 rodzin, 4855 mk. (2349 męż., 2506 kob., 3863 kat., 688 prot., 304 żyd.) i 1184 ha obszaru (990 roli, 68 łąk); czysty dochód z ha roli 18’80, z ha łąk 20’76 mrk.

Herb miasta wyobraża mur z dwoma wieżami; na murze wisi ukośnie tarcza z orłem białym; między wieżami półksiężyc, gwiazda i łódź przewrócona. Ludność przeważnie polska, tru­dni się rolnictwem, drobnym handlem i prze­mysłem. Żydów nie cierpiano w mieście. Niemcy i żydzi pojawili się tu dopiero za pa­nowania pruskiego.

W r. 1578 płaciło miasto 64 złp. soszu; role miejskie obejmowały 42 śladów osiadł.; było wówczas 18 rzeźników, 17 szewców, 16 szynkarek, 10 krawców, 9 komorników, 7 kuśnierzy, 6 kowali, po 4 be­dnarzy i kołodziejów, 3 ślusarzy i tyluż hultajów, po 2 płócienników, prasołów i czapni­ków, jeden słodownik, tasarz, postrzygacz, powroźnik, rymarz i siodlarz. Regestra po­borowe z r. 1618—1620 podają: „Najprzód soszu in duplo zŁ 62 gr. 4. Z roli z śladów 34 i z półczwarta kwart po złotemu. Od 2 kół korzecznych po gr. 24; z wiatraka gr. 10; od rzemieślników, w liczbie 16, od każdego po złotemu; od 3 rzeżników po zł. 2; od 2 komor. po gr. 12; od łaziennika gr. 15; razem 122 zł. 7 gr. 9 den.“

W r. 1729 płacono 200 złp. łanowego. Około r. 1795 było 1009 mk., 215 dm., kolegiata, kaplica, klasztor dominika­nów, komora celna i 9 wiatraków; w kilka lat później 226 dm. i 1217 mk. (103 żyd.), 40 szewców, 32 szynkarzy, 16 krawców, 10 ku­śnierzy, 8 młynarzy i piekarzy, 7 płócienni­ków, 4 muzykantów, po 3 bednarzy, koło­dziejów i kowali, po 2 garncarzy, piernikarzy, czapników, Olejników, golarzy, oberżystów i handlarzy żelaza, po jednym farbierzu, szkla­rzu, murarzu, ślusarzu, kominiarzu i rzeźniku. Jarmarków 12 do roku; dochody wynosiły 963 tal. a rozchody 997 tal.

Około r. 1809 było 1200 mk. (150 żyd.); 1837 r. 2067 mk.; 1843 r. 210 dm. i 2183 mk. (1534 kat., 311 prot., 338 żyd.); w 1858 r. 2821 mk.; 1871 r. 3506 mk. (2680 kat., 498 prot., 328 żyd.; 1655 męż., 1851 kob., 909 dzieci niżej 10 lat; 4 niewidomych, 2 obłąkanych, 2 głuchonie­mych).

Kościół par. p. w. Wniobowz. N. M. Panny istniał już w r. 1276; wtedy bowiem występuje pleban. Nowy kościół z cegły, w stylu gotyckim, wystawił w r. 1423 Miko­łaj z Kik, kanonik pozn., proboszcz miejsco­wy, wynosząc go do rzędu kolegiat i ustana­wiając przy nim proboszcza, dziekana, kusto­sza i 7 kanoników. Erekcyą tę potwierdził w r. 1428 Stanisław Ciołek, bisk. poznański. Z tych czasów znajduje się w kościele ławka i słup z napisem nieczytelnym. Dyplomaty z r. 1281 wspominają o Kromolicach (Chomoruicze), własności kościoła, który dotąd po­siada folwark, zwany Topolą. Dziekan Jan Rażek fundował altaryą; odnośny napis z r. 1543 przechował Paprocki w „Herbach Ry­cerstwa”; wspomina on o 2 kanoniach, fundo­wanych za czasów jego przez Hunorowskicgo (!) człowieka możnego i uczonego, zamie­szkałego w Środzie. Bractwa literackie i mi­łosierdzia rozwiązały się; bractwo zaś św. Anny istnieje od r. 1640, Szkaplerza od r. 1663 i Rożańcowe od r. 1665. Do kościoła przystawili Pępowscy kaplicę p. w. św. Ma­ryi Magdaleny; przyozdobili ją Grzymułtowscy, prawo kolacyi należało do magistratu. Drugą kaplicę przybudował w r. 1602 Hie­ronim Gostomski, z uposażeniem na Piotrowie i Daszewicach, prawo kolacyi oddał jezuitom poznańskim. W kościele i kaplicach znajdują się nagrobki: Ambrożego Pępowskiego, woj. sieradzkiego ( + 1510), drugiego Ambrożego, ststy średzkiego ( + 1571), Anny z Ostroroga ( + 1584), Urszuli z Sieniawy Gostomskiej ( + 1589). Rycinę kolegiaty z opisem poda­ją: Przyjaciel Ludu (1835—36 r., st.r. 201); Wspomn. Wielkp., E. Raczyńskiego; Tygod. Illustr. (1864 r., IX, 41) i Album N. Ordy. Wykazany w Indeksie do Kod. Wielkp. pod Środą (nr. 1109) kościół św. Jana-Chrzeicicla odnosi się do Krerowa, kościołowi bowiem krerowskiemu przekazał bisk. poznański Jan w r. 1330 pobierano ze Środy małdraty i fertony. Prócz kolegiaty istniały tu jeszcze: kościół św. Ducha za bramą poznańską; upadł po r. 1700; początki jego sięgać miały do r. 1350; kościół Wszystkich Świętych na przed­mieściu Góreckicm od r. 1600 poza r. 1696; kościół Niepokal. poczęcia N. M. Panny i św. Idziego na przedmieściu Pyzdrskiem w r. 1607 poza r. 1696; kościół św. Sebastyana za miastem, ku drodze gnieźnieńskiej, około r. 1610 poza r. 1715. Kościół św. Krzyża z klasztorem dominikanów założył około 1420 r. Jan z Opatowic, bisk. chełmski (ks. S. Barącz, Rys dz. zak. kazn.). W nowszych czasach po zniesieniu klasztorów oddał rząd pruski kościół podominikański lutrom; klasztor roz­padł się już w drugiej połowie XVIII w. Siostry miłosierdzia św. Wincentego a’ Paulo mają tu klasztorek i szpital. Szpital przy kościele św. Ducha istniał około 1599 r. Szkoła paraf. wspominana pod r. 1639, przecho­dziła różno koleje; spalona przez Szwedów, pozbawiona nauczyciela i t. p., przeszła około 1784 r. pod opiekę magistratu. Miasto było dawniej opasano murem i rowem, zalewanym poblizką strugą.

Wiadomości o zamku średzkim w r. 1312 opierają się tylko na wnioskach; o losach zamczyska starościńskiego brak szczegółów.

Par. średzką, liczącą 7718 dusz, składają: Anna, Annopole, Babin, Bojnice, Bukowy Las, Czartki, Henrykowo, Ja­rosławiec, Kopaszyce, Kijewo. Marcelino, Mie­czysławów, Murzynowo Kościelne, Pętkowo, Pławce, Podgaj. Połażejewo, Romanowo, Sabaszczewo, Słupia, Środa, Streszki, Tadeuszowo, Topola, Włostów, Żabikowo, Zberki, Zdziechowice, Zielniki i Źrenica. Kościół fi­lialny stoi w Murzynowie. Parafia protest. liczyła w r. 1860 w 79 osad. 618 dusz obok 10355 katolików. Szkoły paraf, istnieją: w Czartkach, Jarosławcu, Murzynowie Ko­ścielnym, Połażejewie, Środzie, Tadeuszowie i Źrenicy. Dekanat średzki obejmuje 14 pa­rafii: Bnin, Koszuty, Krerowo, Kurnik, Mącz­niki, Mądre, Nietrzanów, Niezamyśl (Za­niemyśl), Rogalinek, Śmieciska, Solec, Spła­wie, Środa i Tulce, dwa kościoły filialne, jedną kaplice, 17 księży, 41 szkół paraf., 5 szpitali kościelnych i 33.356 dusz. Par. Rumiejki znikła; Bagrowo i Murzynowo wcielo­no do innych; kaplica stoi w Rogalinie. De­kanat średzki zagarnia płd. cześć powiatu, sięgając ku zach. do pow. szremskiego.

W Ś. wielkopolskiej umarł w r. 1231 d. 17—18 sierpnia Władysław Laskonogi. W r. 1233 panowie wielkopolscy poddali Ś. i ziemię średzką z innemi dzielnicami Henrykowi Bro­datemu; r. 1253 przy podziale Wielkopolski dostała się Ś. Bolesławowi, bratu Przemysława; r. 1261 Bolesław, syn Władysława Odonicza, bawiąc w Ś. nadał zdunom prawo niemieckie. W 1312 r. dzielą się książęta szląscy Wielkopolską; Ś. była wówczas stolicą powiatu lub okręgu; r. 1331 zburzyli Krzy­żacy miasto, oszczędzając kościół p. w. N. M. Panny. R. 1369 starosta wielkopolski Przecław sprzedał w Ś. sołtysowi murzynowskiemu łan roli, różne mu nadając przywileje; za­pewne już wówczas odbywały się tu sądy starościńskie. Dyplomaty z r. 1378 i później­sze źródła potwierdzają to przypuszczenie.

W r. 1370 występuje wójt miejscowy. Około tego czasu pozyskała Ś. prawo niemieckie od króla Władysława, który w r. 1402 pozwolił mieszczanom wykupić Zielniki, zastawione za 800 grzywien Henrykowi z Zimnej Wody. Prócz Zielnik posiadało miasto Ruszków (r. 1578—1793); w r. 1517 kupiło wś Urniszewo od kapituły pozn., później nabyło Źrenicę; obie te posiadłości odjęli miastu starostowie.

Król Władysław bawił w Ś. 1413 r. 13 lipca (Kod. Litów., wyd. Raczyń., str. 169), w r. 1418 jadąc do Pyzdr, i w r. 1419 po przygo­dzie jakiej doznał od pioruna pod Tulcami (Długosz, Hist., IV). R. 1425 złożyli mieszczanie przysięgę królowi. Według lustracyi z 1564 r. (Lustr., V, 88′ ) Władysław Jagiełło nadał mieszczanom 8 łanów roli, 4 ogrody, 11 jatek rzeźnickich. Po spaleniu tegoż do­kumentu, odnowił go Zygmunt I. W r. 1431 zebrana tu na sejmiku szlachta wysłała do w. mistrza krzyżackiego prośbę, aby podda­nych polskich, którzy posiadają dobra w No­wej Marchii, uwolnił od juryzdykcyi marchijskiej (Kod. Litew., wyd. Racz., str. 348).

Jest to pierwszy ślad sejmików średzkich. Sejmiki te doszły do znaczenia wielkiego, gdy przeniesiono tu w r. 1574 z Koła sejmiki wielkopolskie. Zbierały się tu województwa poznańskie i kaliskie dla wyboru 12 posłów na sejm, 4 deputatów na trybunał i 2 komisarzy do Radomia. Senatorowie zasiadali w kościele parafialnym, a szlachta na cmenta­rzu. Sejmiki zagajał kasztelan międzyrzecki; bywały one nieraz burzliwe; r. 1670 porwała się szlachta na kasztelana pozn. Krzysztofa Grzymułtowskiego, zwolennika partyi francuzkicj, i porąbała go nielitościwie, zadawszy mu szesnaście ran. Na sejmiku który odbył się d. 18 kwietnia 1467 r. nie przyszło do uchwały względem ustanowienia podatku na zasiłek skarbowy (Długosz, Hist., V). D. 26 lipca 1574 r. rozprawiano o wyjeździe króla Walezyusza (Mosbach, Wiadom., 98—100). Niektóre uchwały, które zapadły d. 31 sier­pnia i 1 września 1582 r., list sejmiku do bi­skupa wrocławskiego z d. 25 marca 1593 r. i instrukcye daną posłom sejmiku na sejm walny, na 25 paźdz. 1646 w Warszawie przypadający, zamieścił A. Mosbach (Wia­domości do dziejów pol., str. 182—4, 226 i 322—8). Manifest w sprawie podatków i in­nych spraw bieżących, uchwalony dnia 27 kwietnia 1716 r., pod laską Andrzeja Skórzewskiego, podany w „Tece Podoskiego” (wyd. K. Jarochowskiego, I, 115—126). Lauda średzkie od r. 1595—1730, od r. 1708—35 i z r. 1782 znajdują się w bibliotece Raczyń­skich. W czasie tych zjazdów zawiązywały się różne konfederacye, jak n. p. dnia 27 lipca 1696 r. po śmierci króla Jana III pod laską Stanisława Leszczyńskiego (Teka Pod., I. 13—35), dnia 9 lipca 1704 pod laską Piotra Bronisza w czasie drugiego najazdu Szwedów i dnia 20 sierpnia 1792 r. pod laską Łukasza Bnińskiego, na rzecz Targowicy (L. Wegner w II Roczn. pozn. Tow. Przyj. Nauk). Znacze­nie sejmików upadało, w miarę jak Rzeczpo­spolita chyliła się ku upadkowi. W 1791 r. uchwalono, że nowo utworzony powiat średzki obierać będzie w Ś., w kościele farnym, po 2 posłów i że tam odbywać się będą sejmiki re­lacyjne. W r. 1458 dostawiła Ś. 20 żołnierzy pieszych na wyprawę malborską, tyle co Gniezno, Szrem i Wschowa; w spisie miast wielkopolskich z r. 1524, mających dostarczać podwód wojennych, wymienioną jest także Ś. Na sejmie z r. 1631 zapadła uchwała wzglę­dem popisu wojskowego, polecająca: „aby okazowanie to nie pod Środą, ale w powiatach, gdzie się roki ziemskie odprawują, przed kasztelany swymi, odprawowane były, z takim porządkiem, jako na ekspedycyą publiczną, i osobnie kasztelan każdego ma poczet popisować, do czego czas poniedziałek po św. Ma­teuszu naznaczamy… A ktoby się na te po­wiatowe okazowanie nie stawił, ma być winą tysiąca grzywien karany, ad cuiusvis instantiam repeten., jednak w cztery lata mają się genoraliter pod środą wszystkie powiaty popisować, tak jako sendomierskie województwo“ (Vol. Leg., III, 692).

Dnia 25 lipca 1655 r. wkroczyło wojsko szwedzkie do mia­sta i splądrowało je; to samo powtórzyło się w r. 1703. Sejm z r. 1773—5 wyznaczył komisyę do rozsądzenia sprawy ur. Zabłockich z Wasilewskim, proboszczem średzkim, o roz­graniczenie Jarosławca i Urniszewa od To­poli, Zielnik i miasta Ś. (Konstyt., II, 283). W r. 1791 została Ś. stolicą powiatu, wcho­dzącego w skład wojew. kaliskiego; po roku 1793 wcielono ją do inspekcyi poznańskiej, za ks. warszawskiego do departamentu po­znańskiego, a w r. 1815 do w. ks. poznań­skiego. W ruchach 1848 r. brała Ś. czynny udział.

Średzkie starostwo składały w roku 1662: Kleszczewo, Murzynowo (Kościelne), Sabaszczew, Środa, Trzebisławki i Źrenica. Osady te obejmują według najnowszych po­miarów 3997 ha (1793 dwor., 1020 wiejs., 1184 miejs. Rząd pruski zabrał Kleszczewo i Trzebisławki, z obszarem 1302 ha; Murzy­nowo zaś, Sabaszczewo, Środa i Źrenica, z obszarem 2695 ha, nadał Napoleon I gener. H. Dąbrowskiemu. Starostwo płaciło w roku 1729 (razem z starostwem odolanowskiem) 400 złp. łanowego, sama zaś w 1771 r. 1058 złp. 15 gr. kwarty i 1895 złp. 20 gr. hyberny. Na sejmie z r. 1773—5 nadano je w po­siadanie emfiteutyczne Gozimirskiemu, woj­skiemu wschowskiemu. Starostami byli mię­dzy innymi: Ambroży Pępowski, zm. r. 1571, Gostomski Hieronim ok. r. 1602, Grzymułtowski Stanisław, Cerekwicki Jan r. 1673—4, Sylwester Sezaniecki 1771 i Gozimirski.

Średzki powiat w dzisiejszym składzie istnieje od r. 1815; rozciąga się między 52 o 5′ i 52 o 35′ półn. szer.. a 34°43′ i 35 o10′ wschod. długości; na północy graniczy z pow. gnieźnieńskim, na wschodzie z gnieźnieńskim i wrzesińskim, na połd. z jarocińskim (dawniej pleszewskim) i szremskim, na zach. z szremskim, poznań­skim i obornickim; największa długość od półn. ku połd. wynosi 53 klm., od wschodu ku zach. 30 klm. Powierzchnia płaska, prze­ważnie pochyla się ku Warcie. Największą wyniosłością jest płaskowzgórze pod Gułtowami. Brzegi Cybiny i Głównej tudzież za­chodnie wybrzeża jezior zaniemyślskich są wzgórzyste. Odosobnione wzgórza są; Górzno na Dzierzchnicy pod Gieczem, Babia góra na Opatówku, Węgliska pod Siedlcem, Zbójcza góra pod Garbami, Winnica pod Winnągórą i Heinrichsberg (Mapa sztab.), między Skorzęcinem i Kołatką; Jadwiszka w Kostrzynie zdaje się być nasypem; t. zw. Grobla, poczy­nająca się przy Wiktorowie, przecina pałąkiem lasy jeziereckie i zlewa się z pasmem wzgórz pod Zberkowem. Wypływająca z jez. Lednicy rzeczka Główna wchodzi do powiatu pod Wojnowem, płynie ku zachodowi do Warty i opuszcza powiat pod Holendrami Kowalskiemi, przebiegłszy około 15 klm.; ró­wnolegle z Główną płynie Cybina, powstają­ca w granicach powiatu, który opuszcza na wysokości Swarzędza, przebiegłszy do 27 klm. Cybina wypływa z stawów jeziereckich. łączy się z strugą od Czachórek, przyjmuje odpływ jeziora Szkudelnego i płynący od Kostrzyna strumyk. Maskawa bierze począ­tek na Wielkich Siekierkach, płynie ku połd.- zach., łączy się z Chrząściną w Tulcach, po­niżej których wchodzi do pow. szremskiego; za Kromolicami wraca do pow. średzkiego i zmienia bieg swój ku połd.-wschodowi; za­kręciwszy na wysokości Nietrzanowa znów ku zachodowi, uchodzi pod Kępą do Warty; zasila się Źrenicą, Bardeczką, Szywrą i pły­nącą od Jaszkowa strugą; długa przeszło 40 klm. Warta stanowi granicę połd. powiatu na całej przestrzeni (przeszło 20 klm.), od Dębna do Kępy. Jeziora Stęszewskie i Wronczyńskie w pół. części powiatu spływają do Głównej; jez. Głębokie przypiera zach. wybrze­żem do granicy, która zagarnia cały środek jez. Lednicy z Ostrowem. Jeziora: Piestrachowo, Dobra i Dębiniec spływają (z lew. brzegu) do Głównej, która w powiecie odle­wa kilka stawów. W stawach jeziereckich powstaje Cybina, która płynie przez jez. Iwno i także tworzy stawy pod Prądnem, Górą i Uzarzewem; dopływ jej od Czachórek zabiera wody jez. Wójtowskiego i Brzostka; jez, Szkudelne spływa wprost do Cybiny. Je­zioro Siedleckie nie ma wyraźnego odpływu. Przez jez. Gdeckie płynie Źrenica, dopł. Maskawy. Jeziora Zaniemyślskie w połd.-zach. części powiatu łączą się z siecią jezior bnińsko-kurnickich, które odpływają do Warty; na Małych Jeziorach istnieje jez. Łekno.
Wysp dwie w powiecie: Ostrów na Lednicy i wysepka Zaniemyska. Znaczniejsze lasy znajdują się na Jeziercach, Iwnie, Nekli i Zaniemyślu. Łąki bujne roztaczają się w nizi­nach nadrzecznych.

Ciekawsze nazwy punk­tów topograficznych są: Grodzisko, Konin, Wiązów i Zdoń na Czarnotkach. Kościeliska na Dzierzchnicy, Dąbrówka na Garbach, Gaj na Jeziorach Małych, Pło, Rabieniec i Torzyniec pod Kostrzynem, Zbąszewo w Murzynowie Kościelnem, Żorawiec na Opatówku, Wężowiec w Siedlcu, Baba na Zdziechowicach i t. d. Ogólna długość dróg bitych w powie­cie wynosi 1325 klm. Trzy drogi żelazne przecinają powiat: pozn.-toruńska ze stac. Biskupica i Pobiedziska (na przestrzeni około 20 kim.), pozn.-wrzesińska ze st. Kostrzyn i Nekla (około 33 klm.) i pozn.-kluczborska z st. Środa i Sulęcin (około 15 klm.). Powiat ma 101477 ha obszaru (75595 roli, 6627 łąk, 9844 lasu); czysty średni dochód z ha roli 12,14, z ha łąk 20,76, z ha lasu 3,52 mrk.

Obszar ten dzieli się na 2 okręgi sądowe. 6 obwód. policyjnych, 12 okr. stanu cywilnego, 4 okręgi miejskie, 159 wiejskich i 108 dwor­skich; w r. 1885 miał 408 osad, 4767 dym., 9788 rodzin, 52939 mieszk. (25181 płci męz., 27758 żeń., 9211 dzieci niżej 6 lat, 11273 od 6 do 14 lat; 44044 kat., 8125 prot., 770 ży­dów). W r. 1836 było 38267 mk.; 1837 r. 40788 mk. i 4188 dym.; 1843 r. 43881 mk.; 1858 r. 46204 mk. (38069 kat., 6956 prot., 1179 żydów); 1871 r. 50079 mk.; 1880 r. 52633 mk. Na okręgi miejskie przypada 18 osad, 780 dym., 2291 rodzin, 10673 mk. (5036 męż., 5637 kob., 1679 dzieci niżej 6 lat, 2178 od 6—14 lat; 8038 kat., 1924 prot., 711 żyd.) i 3806 ha obszaru (3244 roli, 212 łąk). W r. 1871 było 8860 mk.; 1880 r. 9970 mk. Na okręgi wiejskie przypada 208 osad, 2828 dym., 4890 rodzin, 23844 mk. (11646 męż., 12198 kob., 4419 dzieci niżej 6 lat, 5320 od 6—14 lat; 18918 kat., 4880 prot., 46 żyd.) i 37178 ha (30899 roli, 2227 łąk, 515 lasu); 1871 było 23612 mk ; 1880 r. 25506 mk. Na okręgi dwor. przypada 182 osad, 1159 dym., 3107 rodzin, 18422 mk. (8499 męż., 9923 kob.), 3113 dzieci niżej 6 lat, 3775 od 6—14 lat; 17088 kat., 1321 prot., 13 żyd.) i 60492 ha (41452 roli, 4188 łąk, 9329 lasu). W r. 1871 było 17607 mk.; 1880 r. ,17157 mk.

Są­dy okręgowe znajdują się w Środzie i Pobie­dziskach, komisarze obwodowi w Nekli, Po­biedziskach, Kostrzynie, Zaniemyślu i w Środzie, urzędnicy stanu cywilnego w Bronisławiu, Jerzykowie, Kleszczewie, Krerowie, Kostrzynie, Michałowie, Nekli, Pobiedziskach, Środzie, Szlachcinie, Wisławicach i Zanie­myślu.

Par. kat. jest 28: Bagrowo, Czerlejno, Gdecz (Giecz), Górka Targowa, Grodziszczko, Gułtowy, Iwno, Kleszczowo, Kostrzyn, Koszuty, Krerowo, Mączniki, Mądre, Nekla, Nietrzanów, Niezamyśl, Opatówko, Pobiedzi­ska, Siedlec, Siekierki, Śmieciska, Solec, Środa, Tulce, Uzarzewo, Węglewo, Winnagóra i Wronczyn; z innych powiatów -wcho­dzą parafie: Kurnik, Sławno i Swarzędz.

Par. prot. są: Kostrzyn, Holendry Nekielskie, Pobiedziska, Środa i Zaniemyśl, a po za gra­nicami powiatu Bnin, Goślina Murowana, Mi­łosław, Nowemiasto i Września. Żydzi mają synagogi w Pobiedziskach, Środzie i Zanie­myślu.

Ludność przeważnie polska i kato­licka, trudni się uprawą roli, chowem bydła, drobnym handlem i przemysłem. Ubiór i zwy­czaje te same co w pow. szremskim i pleszewskim. Stosunek ziemi dziedzicznej w rę­ku Polaków do nabytej przez Niemców ma się jak 136 do 93. W r. 1858 było 54 dzie­dziców Polaków i 10 Niemców.

Kolonizacya niemiecka nabyła niedawno majętność Piątko­wo Czarne z obszarem 660 ha. Rząd posiada z dóbr zabranych: Polską Wieś (423 ha), Strumiany (362 ha), Węglowo (350 ha), Trzebisławki (362 ha), część nadleśnictwa Zielonka (2218 ha); probostwo średzkie ma folw. Topolę (152 ha), a pozn. seminaryum duchowne wś Nadziejewo (449 ha). Chowem i tuczem bydła na większą skalę zajmują się prawie wszystkie dwory. W r. 1837 naliczo­no 5891 koni, 16701 sztuk bydła rogat., 95220 owiec, 39 kóz i 10260 nierogacizny; w 1858 r. było 7216 koni, 20250 bydła, 112909 owiec, 231 kóz, 8009 nierogacizny i 58 osłów. Stacye do stanowienia klaczy są w Chwałko­wie i Gowarzowie. Słynną owczarnię zarodo­wą (Rambouillet) mają Zielniki; oryginalne Negretti chowają się w Wyszakowie, owce Cotswold w Kopaczycach i Śmieciskach; tu owdzie krzyżują rasy Rambouillet i Negretti. Nierogaciznę chowa Borowo. Nabiałem zaj­mują się Borowo, Kowalskie, Libartowo, Nagradowica, Pierzchno, Poklatki, Podstolice, Sarbinowo i Wydzierzewice. Z lasów rzą­dowych (Jezierce, Prądno i Stęszewko) było między r. 1868 i 1871 w przecięciu 17322 mrk rocznego dochodu. Szkółek owocowych było 45 w 1858 r. Znaczne trzciniska znajdu­ją się na Wronczynie. Wierzbinę sadzą w Murzynowie Borowem. Uprawą buraków zaj­mują się Babin, Chwałkowo, Mączniki, Orze­szkowo, Pławce, Połażejewo, Słupia, Ulejno, Żabikowo, Ździechowice i Źrenica. Uprawa chmielu i tytuniu zmniejsza się stopniowo. Szkołę rolniczą przeniesiono z Wielowsi Krotoszyńskiej do Polskiej Wsi pod Pobiedziska­mi. Gorzelnie znajdują się w 15 majętno­ściach, młyny parowe w 4. Istnieją też fabry­ka octu, krochmalu, cukrownia (Środa), 6 torfiarni.
R. 1858 i 1871 podniosła się liczba szewców w powiecie z 141 do 152, kowali z 121 do 135, kołodziejów z 25 na 59, stolarzy z 44 do 52, rymarzy z 12 do 20, bednarzy 15 do 19, płócienników rzemiosłowych z 16 do 17 i t. d. (Tkactwem płótna zajmuje się ludność ubocznie; w 1858 r. było 769 warsztatów). W tym okresie czasu zmniejszyła się liczba cegielni z 25 na 11, młynów wodnych z 16 na 11, wiatraków 108 na 94. Kupców, han­dlarzy i agentów było w 1871 r. 288, szynkarzy 197; kasa pożyczkowa średzka miała 416, kostrzyńska 173 członków. Ob. Wykaz statystycznych i innych stosunków powiatu średzkiego na zasadzie wykonanego w r. 1858 spisu statystycznego…. wypracowany przez królew. radcę ziomiańekiego Glaeser (w językach niemieckim i polskim). Podobny wykaz z r. 1871 nie był ogłoszony drukiem.”

Copyrighted Image