O kluczu koszutskim słów kilka.

2014-12-05

009
Dworek Koszutskich. Fot. zbiory własne, wyk. 2014 r.
008
Dworek Koszutskich. Fot. zbiory własne, wyk. 2014 r.
010
Figura Matki Boskiej znajdująca się w parku ufundowana z okazji 25 rocznicy ślubu przez Witolda i Marię z Rekowskich Kosińskich. Fot. zbiory własne wyk. 2014 r.

KOSZUTY

 

Koszuty należą do najstarszych miejscowości znajdujących się na terenie Ziemi Średzkiej. Pierwszych wzmianek o nich, idąc za wskazówkami Jana Długosza, można się doszukiwać już w 1170 roku[1], kiedy to książę wielkopolski Mieszko III Stary, fundując szpital św. Jana Jerozolimskiego na Komandorii (dzisiaj dzielnica Poznania), jako własność przekazał m.in. Kleszczewo, Czerlejno i Koszuty. Jednakże drugą datą, pojawiającą się w historiografii, jest rok 1218[2]. Wiąże się to być może z tym, iż z tego roku pochodzi kopia dokumentu fundacyjnego, z której także mógł korzystać już Jan Długosz. Od samego początku istnienia Koszuty znajdowały się w rękach rodu Leszczyców, a pierwszym znanym z imienia właścicielem jest rycerz Hektor, pojawiający się około 1200 roku. Jednocześnie należy pamiętać, że ten sam ród posiadał drugą miejscowość o tej samej nazwie, znajdującą się w okolicach Słupcy, przez co należy szczególnie uważać przy śledzeniu dokumentów średniowiecznych, o których Koszutach jest mowa. Pisownia nazwy miejscowości na przełomie dziejów jest bardzo zróżnicowana – Cossuth, Cozsutovo, Goszthowo (za Długoszem) itd. Jak mówi we wstępie do monografii rodu Koszutskich, zawartej w Złotej księdze szlachty polskiej, Tadeusz Żychliński, „ród to jednocześnie niezwykle rozgałęziony, (…) nie przekraczający poziomu zwykłej szlachty prowincyonalnej, jakkolwiek łączący się zawsze z najpierwszemi domami wielkopolskiemi”[3]. Słowa te zdaje się potwierdzać fakt, iż w XIV wieku małżonką Bogusława na Koszutach była bratanka arcybiskupa gnieźnieńskiego, Jarosława Bogorii Skotnickiego, co później z pewnością ułatwiło synowi Bogusława, Mikołajowi, objęcie tytułu proboszcza katedralnego gnieźnieńskiego. W XV wieku Koszutscy podzielili się na kilka gałęzi rodowych – Pierzchlińskich (od Pierzchna koło Kórnika), Radolińskich (od Radoliny pod Koninem) i Lubstowskich (od Lubstówka pod Koninem). Główna gałąź Koszutskich zarządzała Koszutami do początku XVIII wieku. Ostatnim właścicielem Koszut z tego rodu był Antoni, burgrabia pyzdrski (ok. 1680 – przed 1742). Był on synem Łukasza i Anny Zofii z Zawadzkich[4] (lub Zasadzkich[5]). Był dwukrotnie żonaty, najpierw z Agnieszką Chudzyńską[6], a następnie z Heleną Zbijewską h. Rola. W 1721 roku sprzedaje Koszuty Stanisławowi Zbijewskiemu, stryjowi jego drugiej żony[7]. Problem stwarza jednak fakt, iż jak wskazuje Dworzaczek w regestrze, dokument jest niepełny, przez co transakcja wydaje się być nieważna, co nie przeszkadzało jednak temu, by w księgach metrykalnych parafii Koszuty Stanisław Zbijewski był zapisywany jako possesor. Po 1730 roku ślad po Antonim się niestety urywa (być może już wtedy zmarł), a wiemy, że po śmierci swojego męża Helena wychodzi ponownie za mąż za Kazimierza Zabłockiego h. Łada (zm. 1773). Dzieje Koszut po 1730 roku są dość słabo znane, a zapiski enigmatyczne. Wynika z nich, że w 1737 roku Koszuty miała nabyć Teofila z Działyńskich Szołdrska, słynna Biała Dama, a trzy lata później właścicielem miał zostać Józef Strzelecki. Co do drugiego, potwierdzają to zapiski metrykalne parafii Koszuty, w których to małżeństwo Józefa i Jadwigi Strzeleckich jest zapisywane jako possesores. Wskazówki daje nam również zapis sprawy sądowej, która miała miejsce w Poznaniu w 1784 roku. Otóż przedmiotem sporu były pretensje potomków Józefa Strzeleckiego do majątku Koszuty. Zdaniem sądu, Koszuty zostały sprzedane Kazimierzowi Zabłockiemu przez ojca Józefa Strzeleckiego, Andrzeja, a wszelkie prawa do majątku Koszuty ma Józef Zabłocki, a dalsze pretensje spadkobierców Strzeleckiego zostały oddalone. Kazimierz swego czasu pełnił funkcję burgrabiego kościańskiego, a w 1758 roku nabył od Maćka Ponińskiego h. Łodzia dożywotnie prawa do starostwa z folwarku Trzebisławki, sąsiadującego od zachodu z majątkiem Koszuty[8]. To był początek tworzenia się jednego z większych kluczy ziemskich w całym regionie. Kazimierz i Helena ze Zbijewskich Zabłoccy doczekali się jednego syna, wspomnianego już wcześniej Józefa, który był cześnikiem oraz podczaszym poznańskim oraz posłem na Sejm Wielki. Do zasług Józefa możemy również dopisać zbudowanie nowego dworku, prawdopodobnie na miejscu starej rezydencji Koszutskich. Jeśli wierzyć dacie rocznej 1567, widniejącej na jednej z belek, które posłużyły do budowy nowego dworu, możemy przypuszczać, iż wcześniejszy budynek pochodził jeszcze z czasów Ambrożego Koszutskiego, właściciela majętności w latach 1524-1583[9]. Józef Zabłocki w 1772 roku poślubił Augustynę Śniegocką, córkę Stanisława (1713-1746) i Doroty Bystram, właścicieli majątku Jarosławiec. W ten sposób zostały połączone ze sobą trzy majątki, których łączna powierzchnia wyniosła około 2000 ha. Większy majątek stanowiła w tym czasie jedynie Środa wraz ze wsiami do niej należącymi. W 1773 roku umiera Kazimierz Zabłocki, który w chwili śmierci piastował godność stolnika gnieźnieńskiego. Cały majątek wówczas wszedł w posiadanie Józefa. Józef i Augustyna doczekali się siedmiorga dzieci:

  • Kazimierz (1773-1823) – dwukrotnie żonaty, najpierw z Różą Dzierzbińską (1769-1798), a następnie z Izabellą Żeromską (1784-1871), z którą miał czwórkę dzieci: Jana Nepomucena (1817-1820); Emilię (1818-1886), żonę Henryka Ponińskiego; Augustynę (1819-1898); Erazma Tadeusza (1821-1884), żonatego z Heleną Wattą-Skrzydlewską;
  • Julianna (1774-1830) – żona Józefa Ponińskiego (1778-1829);
  • Augustyn (1774-1819) – dziedzic Koszut, żonaty z Franciszką Sieroszewską (1784-?);
  • Teodozja (1776-?);
  • Hilary (1777-1779) – pochowany w kaplicy Gostomskich przy kościele kolegiackim w Środzie; potwierdza to następujący wpis: Środa, 17.11.1779: Chowaliśmy Synka imieniem Hilargo JWP Józefa Zabłockiego w Sklepie Gostomskich było dzwonnego raz[10];
  • Magdalena (1781-?);
  • Piotr (1784-1811).
Zabloccy
Tablicę genealogiczną opracował Wojciech Lis

Nie wiemy, kiedy dokładnie umarł Józef. Jednak można stwierdzić, że wtedy jedność klucza uległa rozbiciu, ponieważ Jarosławiec wszedł w posiadanie najstarszego syna, Kazimierza, Koszuty – Augustyna, a Trzebisławki prawdopodobnie przeszły w obce ręce. Jednakże Augustyn musiał umrzeć nagle, ponieważ w 1819 roku wdowa Franciszka Zabłocka z Sieroszewskich wychodzi za mąż za Antoniego Swiszulskiego z Krerowa, który najpierw jest opiekunem małoletnich córek Augustyna (w recesie uwłaszczeniowym Koszut małoletnie Konstancja i Teofila Zabłockie są wymieniane jako nominalne właścicielki, pozostające jednak pod opieką Antoniego Swiszulskiego), a następnie zostaje pełnoprawnym właścicielem Koszut, łącząc w ten sposób majętności Koszuty i Krerowo, które będą zarządzane przez jednego właściciela praktycznie przez kolejne pół wieku. Antoni i Franciszka mieli tylko córkę Anielę (1819-1895), która została wydana za Napoleona Rekowskiego (1816-1879). Napoleon i Aniela również doczekali się tylko córki, Marii (1851-1911), która w 1873 roku wyszła za mąż za Witolda Kosińskiego (1846-1928), który był ostatnim potomkiem „po mieczu” Antoniego Amilkara Kosińskiego, generała, uczestnika powstania kościuszkowskiego i wojen napoleońskich oraz współtwórcy Legionów Polskich we Włoszech. Do najważniejszych zasług Witolda należy ufundowanie nowego kościoła parafialnego w Koszutach, zbudowanego w latach 1926-1930 na miejscu wcześniejszego drewnianego, który spłonął doszczętnie w lutym 1922 roku. Witold został pochowany w bocznej nawie kościoła. Niestety małżeństwo Kosińskich było bezpotomne, przez co Koszuty weszły w posiadanie krewnego ze strony Marii, Kazimierza Rekowskiego, który do 1934 roku, z racji swojej niepełnoletności, dzierżawił majątek Zakrzewskim. Kazimierz pojął za żonę Gabrielę z Małachowskich, z którą miał dwójkę dzieci – Stanisława i Franciszkę.

Tak pokrótce przedstawiają się losy majątku Koszuty. Daje się zauważyć, że rodziny zarządzające majątkiem zmieniały się przez małżonki, które owdowiawszy, wychodziły ponownie za mąż, wnosząc jako wiano majątek.

Opracował: Wojciech Lis  (Koszuciak).

 

ZMIANY WŁAŚCICIELI KOSZUT.

Żółtym kolorem oznaczono właścicieli Koszut.

Koszuty
Tablicę genealogiczną opracował Wojciech Lis.

 

Grobowiec rodziny Rekowskich
na cmentarzu przykościelnym w Koszutach.

 

004
Grobowiec rodziny Rekowskich znajdujący się na cmentarzu przykościelnym w Koszutach. Fot. Zbiory własne wyk. 2012 r.
005
Tablica na grobowcu Rekowskich – Aniela ze Swiszulskich Rekowska. Fot. Zbiory własne wyk. 2012 r.
006
Tablica na grobowcu Rekowskich – Maria z Rekowskich Kosińska. Fot. Zbiory własne wyk. 2012 r.
007
Tablica na grobowcu Rekowskich – Napoleon Rekowski. Fot. Zbiory własne wyk. 2012 r.

 

Źródła:

1 J. Długosz, Roczniki, czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, Księga V, r. 1170.
2 Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, T. 1, Nr 104.
3 T. Żychliński, Złota księga szlachty polskiej. T. XVI, Poznań 1894, s. 84.
4 T. Żychliński, o. c., s. 90.
5 A. Boniecki, Herbarz polski, T. XI, s. 368.
6 Część badaczy (np. Żychliński) twierdzi, że związek ten był bezdzietny. Inni z kolei uważają, że Antoni i Agnieszka mieli szóstkę dzieci.
7 Teki Dworzaczka, Księgi grodzkie poznańskie, Inskrypcje, XVII/XVIII wiek: Nr 10511 (Nr. 1184/II) 1721: Antoni z Pierzchna Koszutski, s. o Łukasza z ol. Zofji Zasadzkiej, wś. dziedz. Koszuty p. pyzdr. sprzed. za 45. 000 złp. Stanisławowi Roli Zbijewskiemu… nieskończ… i niepodpis. (f. 79)
8 Teki Dworzaczka, Księgi grodzkie poznańskie, Inskrypcje, XVII/XVIII wiek, Nr 9900 (Nr. 1325): 1758
Maciek Łodzia Poniński chorąży wschowski, prawa dożyw. do starostwa z folw. Trzebiesławki p. pyzdr. ceduje Kazimierzowi Zabłockiemu b. burgrab. kościań. i Helenie Zbijewskiej małżonkom za kons. z 29. XI. 1757 (f. 35v)
9 T. Żychliński, o.c., s. 86.
10 AAP, Metrykalia parafii Środa, PM 298/07.

Ku pamięci – grób płk. Michała Kuszela spoczywającego na cmentarzu przykościelnym w Koszutach.

002
Cokół na nagrobku z informacją, że płk. Michał Kuszel był uczestnikiem powstania listopadowego w 1831 r. For. Zbiory własne, wyk. 2012 r.
001
Tablica na grobie płk. Michała Kuszela z inskrypcją nagrobną. For. Zbiory własne, wyk. 2012 r.
003
Grób płk. Michała Kuszela zm. w 1856 r. na cmentarzu przykościelnym w Koszutach. Fot. Zbiory własne, wyk. 2012 r.

Copyrighted Image