Parafia pw. św. Ap. Piotra i Pawła w Kostrzynie Wlkp.

IMG_0133
Zbiory własne.
IMG_0158
Zbiory własne.

 

IMG_0156
Zbiory własne.

 

Źródło: Szematyzm historyczny ustrojów parafjalnych dzisiejszej Archidiecezji Poznańskiej Poznań 1935
Autor: ks. kanonik Stanisław D. Kozierowski

Zachowano oryginalną pisownię.

 KOSTRZYN, m. nad Zdrojami, łączącemi rzeki Cybinę i Mę­cinę, nazwane od Kostry, czoło opola (provincia) już ok. r. 1191 (KDW I. 29), kasztelanja w XIV w. (1. c. III. 1311). Królowie założyli tu w XI—XII w. kościół par., przy którym r. 1257 (KDW I, 357) był prob. Mirost a r. 1262 (1. c. I. 603) Piotr, i uposażyli posiadłością ziemską, zwaną później Libartowem, pierwotnie zaś Wierzbiętową i żrebiem Dubona. R. 1298 (1. c. II. 783) darował książę Władysław miasto Kostrzyn z przyległą wsią polską, zwaną także Kostrzynem, z prawem patronatu ko­ścioła miejskiego (capella) z wsią Wierzbiętową i działem Du­bona do tegoż domu B, należącym bł. Jolencie i jej Klaryskom z Gniezna, uwolnił od ciężarów prawa pol. i pozwolił na loka­cję na prawie średzkiem. R. 1404—13 był tu prob, Wojciech, r. 1427 Bernard, r. 1432 Sulisław, r, 1449 Mikołaj z Kanina Kaniński, r. 1480 (AC II. 1400) Mik, Gwiazdowski. Uposażenie proboszcza zapisano r. 1510 (LBL f, 26) w ziemi 2 łany i osobna wieś Libartowo (Wybiartowo), w innych dochodach fertony dzies. t. j. 1 ferton i 2 ćwiertnie obojga zboża, 1/2 nad miarę (czubatą) i 1/2 pod dłoń, dzies. snop, w Strumianach, Sokolnikach Wacława Gwiazdowskiego, w drugich Sokolnikach, w Jadach dziś niezn., Tarnowie i Jagodnie, meszne zaś w Sokolnikach, Gwiazdo- wie, Tarnowie, Puszczykowie i Jagodnie. Klaryski postawiły w XVI w. mur., trzynawową, późnogotycką bazylikę, która już r. 1638 (Ł I. 377) była jak dziś pod wezw. św. Piotra i Pawła. Prawo prezenty należało do r. 1548 do ksieni Klarysek a od tego roku do prowincjała Franciszkan, później wróciło do zakonnic. Spustoszoną przez Szwedów świątynię podźwignęła r. 1712 ksieni Zofja Kraszkowska, Proboszczem przed r. 1689 był ka­nonik pozn. Franciszek Daleszyński. Rozbudowano dom B. r. 1791, wieżę zniesiono r. 1839. Prawo prezenty należy do wła­dzy duch. Kościół i szpital św. Ducha, założony i uposażony przez prob. tuleckiego Jakóba Strzyszka według przywileju z r. 1447 (AKP), spalony przez Szwedów za Jana Kazimierza, odbudowany z drzewa ok. r. 1660 przez mieszczan Sołtysiaków stał jeszcze r. 1725 (Ł I, 378), Nie wiele więcej wiemy o drew. kościele pod wezw. św. Andrzeja i Mikołaja przy ulicy poznańskiej, wspomnianym r. 1777. Oba te kościółki z biegiem czasu upadły. Dawne nazwy u K. Kuchary, Szczodrowo, Turzyniec, Gajce, Moczydło, Prętówka, Rabieniec, u Jagodna Jarownik, Korzecznik, Nadolnik, Czartowy dół, Nartowy dół, Wygorzałe doły, Biała, Dębiniec, Łodzia, Obora a. Ostrów, Trzcionka, Wę- żowrzask, u Tarnowa Chechel, Latorzewo, Pogorzelec, Piasko­wnia, u Gwiazdowa Laskownica, strum. Grzeszalny, u Puszczy­kowa Zaborze, u Sokolnik Jady.

IMG_0143
Zbiory własne.
IMG_0142
Zbiory własne.
IMG_0138
Zbiory własne.

 Źródło: Krótki opis historyczny kościołów parochialnych, kościółków, kaplic, klasztorów, szkółek parochialnych, szpitali i innych zakładów dobroczynnych w dawnej Dyecezyi Poznańskiej przez Józefa Łukaszewicza. Tom I, 1858.

Zachowano oryginalną pisownię.

I. Kościół parochialny w Kostrzynie.

Miasteczko Kostrzyn było od 13. wieku począwszy wła­snością Panien Franciszkanek konwentu gnieźnieńskiego, za­łożonego przez błogosławioną Jolantę, żonę Bolesława księ­cia kaliskiego, który na jej proźby konwentowi wspomnionemu Kostrzyn z przyległościami nadał. — Czy przed obję­ciem Kostrzyna przez Panny Franciszkanki gnieźnieńskie ko­ściół parochialny w tem miejscu znajdował się, niewiadomo mi. Należy on jednakże do najdawniejszych w dyecezyi poznańskiej i sięga starożytnością swoją trzynastego przy­najmniej wieku. Dzisiejsza świątynia murowana jest dziełem Panien Franciszkanek gnieźnieńskich i stanęła zapewne w 16. wieku, przynajmniej już na początku 17. kościół ten był murowany, bo wizyta Strzałkowskiego, kanonika po­znańskiego, w r. 1638 odbyta, mówi o nim: „Kostrzyn, miasto wielebnych Panien konwentu gnieźnieńskiego, zakonu ś. Klary, posiada kościół parochialny pod tytułem ś. Pio­tra i Pawła apostołów, stawiany z cegły palonej i przy­kryty dachówką. Kolacyi wspomnionych Panien zakon­nych. 1) W nowszych czasach kościół ten podupadły restaurowała Zofia Kraszkowska, księni gnieźnieńska, jakto naucza napis na flisie, w ścianę kościoła wmurowanym. Nie posiada żadnych zgoła pomników z przeszłości, prócz jednego dzwonu, na którym jest następujący napis: „Quod hostica Suecorum manus destruxit, hoc benefica Kostrzyniensis dextera construxit A. D. 1712.“ Z tego napisu domyślać się można, że Szwedzi na początku 18. wieku dzwony z tu­tejszego kościoła, albo zabrali, albo też zniszczyli. Przy ko­ściele tym były bractwa ś. Anny i literackie, zaprowadzone przed rokiem 1638 i różańcowe później tu zaprowadzone.

Kościółek Ś. Ducha. Prócz kościoła parochialnego znaj­duje się jeszcze w Kostrzynie za miastem kościółek pod tytułem ś. Ducha, nie wiadomo kiedy i przez kogo zało­żony. Istnął on atoli już na początku 17. wieku, bo wi­zyta Strzałkowskiego z roku 1638 wspomina o nim w te słowa: »Kaplica ś. Ducha przy szpitalu w temże mieście Kostrzynie, jest z drzewa postawiona, kolacyi Wielebnego księdza plebana, burmistrza i rajców miasta.« Spalony ko­ściół ś. Ducha w czasie najazdu szwedzkiego za Jana Ka­zimierza, odbudowali na nowo z drzewa około 1660 roku trzej bracia i mieszczanie kostrzyńscy, Andrzej, Mikołaj i Kazimierz Sołtysiakowie. Kościółek ten, wzniesiony przez Sołtysiaków naprawionym został wkrótce przed wizytą Libowicza z r. 1725, która tak o nim mówi: „Kościół ten pod tytułem ś. Ducha jest drewniany, naprawiany, przy­kryty dachówką.”

Kościółek Ś. Andrzeja apostoła. Niegdyś musiał bydź w Kostrzynie kościółek
ś. Andrzeja apostoła, bo wizyta Rydzyńskiego z r. 1777 mówi o nim wyraźnie: »Kościół ten za miastem położony przy ulicy poznańskiej pod ty­tułem ś. Andrzeja apostoła i Mikołaja biskupa i wyznawcy jest cały z drzewa i w dobrym stanie (tota et Inte­gra lignea.)«

Szkoła. Wizyta Strzałkowskiego z r. 1638 tak wspo­mina o szkole w Kostrzynie: »Drugi dom zamieszkuje re­ktor szkoły, którego ksiądz pleban utrzymuje i opłaca;« ale taż wizyta dodaje zaraz niżej: »szkoły, w którejby się młodzież uczyła, nie ma.« Wizyta Rydzyńskiego z roku 1777 mówi o szkole w Kostrzynie: »Na nauczyciela nie ma najmniejszego funduszu; jest tu jednak człowiek stanu świeckiego, który dzieci uczy, ma dom wystawiony przez magistrat, któryto magistrat przyjmuje dla wygody mie­szkańców podług upodobania swego nauczycieli i wyznacza im pensye, na jakie się z nimi ugodzić może.«

Szpital. Wizyta Strzałkowskiego z roku 1638 tak opi­suje szpital w Kostrzynie: »Dom szpitalny stoi na jednej stronie drogi, mając na drugiej stronie tejże drogi ogród przyległy i folwark, lecz wymaga wielkiej reparacyi. W tym szpitalu utrzymuje się dziesięciu ubogich, ale bardzo nę­dznie, a to z przyczyny złego zarządu przez prowizorów szpitala.« Wizyta Libowicza roku 1725 i Rydzyńskiego r. 1777 nie zastały szpitala kostrzyńskiego w lepszym stanie. Pierwsza mówi o nim: »Szpital jest gmachem drewnianym, wymagającym reparacyi, tak w przyciesiach, jako też w da­chu, ma jednę obszerną izbę ogrzewaną i ośm komor. Obe­cnie mieszka w nim dziewięciu ubogich.” —Druga: »Szpital na óśmiu ubogich rodem z Kostrzyna jest drewniany, słomą pokryty, ma dwie wielkie izby ogrzewane, i kilka komor, jest po części bardzo zrujnowany.« Uposażeniem tego szpitala były role, ogrody i małe sumki.

1) Prawo kolacyi tego kościoła należało aż do r. 1548 do księni klasztoru gnieźnieńskiego Panien Franciszkanek; w tym dopiero roku zrzekł się klasztor wspomniony swego prawa kolacyi na rzecz sła­wnego Franciszka Lizmanina, naówczas prowincyała franciszkańskiego w Polsce i jego następców, jak to obszernie opiewa Conjirmatio juris patronatus w księdze konsystorskiej z r. 1548. Wszakże wkrótce po­tem prawo kolacyi kościoła kostrzyńskiego wróciło znowu do zakonnic.

IMG_0153
Tablica pamiątkowa w ścianie bocznej kościoła poświęcona Xieni Zakonu Franciszkanek w Gnieźnie. Zbiory własne.
Ołtarze boczne w świątyni oraz widok na chór.
IMG_0148
Zbiory własne.
IMG_0146
Zbiory własne.
IMG_0145
Zbiory własne.
IMG_0141
Zbiory własne.
IMG_0140
Zbiory własne.
IMG_0144
Zbiory własne.

 

 

IMG_0161 IMG_0160

 

 

Groby na cmentarzu przykościelnym.

Copyrighted Image